أحكام القانون

مادده‌ی چواره‌م: وه‌زاره‌ت بۆی هه‌یه‌ كاروكرداری پێویست له‌ بابه‌تی پارێزگاری (حمایه‌) یا به‌رامبه‌رێتی (المقابله‌ بالمپل) بكا ئه‌گه‌ر به‌رژه‌وه‌ندی هه‌رێم به‌هۆی كاره‌ساتێكه‌وه‌ كه‌ له‌ یه‌كێ له‌ وڵاته‌ بیانی یه‌كاندا ڕووده‌دا بكه‌وێته‌ به‌ر مه‌ترسی: أ/ بۆ مه‌به‌ستی وه‌رگرتنی ره‌سم وباجی قورس له‌سه‌ر كه‌لوپه‌له‌كانی هه‌رێم یا قه‌ده‌غه‌كردن یا سنووردانان بۆ هه‌ندێ كه‌لوپه‌لی هێنرا و پانێردراو. ب/بۆ مه‌به‌ستی نزم بوونه‌وه‌ی نرخی پاره‌ی ئه‌و ووڵاته‌ به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ ببێته‌ هۆی له‌نگی له‌ پێشبڕكێی بازرگانی ئاساییدا تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی بازرگانی هه‌رێم بخاته‌ مه‌ترسی یه‌وه‌، بۆیه‌ ده‌شێ په‌یڕه‌وی ئه‌وتۆ ده‌ربكرێت كه‌ كه‌لوپه‌له‌كانی هه‌ریه‌كێ له‌و ووڵاتانه‌ بخاته‌ ژێر ڕكێفی زیادكردنی باجه‌ گومرگی یه‌كانه‌وه‌ به‌مه‌رجێ ئه‌و زیادكردنه‌ له‌دوو هه‌نده‌ی ئه‌و باجه‌ پتر نه‌بێ كه‌ له‌ لیسته‌ پاشكۆكانی ئه‌م یاسایه‌دا دیاری كراون.

مادده‌ی دووه‌م: وه‌زارهت كۆشش ده‌كا بۆ پێشكه‌شكردنی خزمه‌تگوزاری ناوخۆیی و شاره‌وانی و خزمه‌تگوزاری ئاووئاوه‌ڕۆ وفراوانكردنی بزوتنه‌وه‌ی گه‌شتوگوزار وپه‌ره‌پێدانی له‌ كوردستاندا له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و نه‌خشانه‌دا كه‌ بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ داده‌نرێت.

مادده‌ی یه‌كه‌م: مه‌به‌ست له‌م ده‌سته‌واژانه‌ی خواره‌وه‌، ماناكانی به‌رامبه‌ریانه‌: 1. هه‌رێم: هه‌رێمی كوردستانی - عیراق. 2. وه‌زاره‌ت: وه‌زاره‌تی كارو كاروباری كۆمه‌ڵایه‌تی. 3. وه‌زیر: وه‌زیری كارو كاروباری كۆمه‌ڵایه‌تی. 4. بریكاری وه‌زاره‌ت: بریكاری وه‌زاره‌تی كارو كاروباری كۆمه‌ڵایه‌تی. 5. ئه‌نجومه‌ن: ئه‌نجومه‌نی وه‌زاره‌تی كارو كاروباری كۆمه‌ڵایه‌تی.

مادده‌ی سێیه‌م: یه‌كه‌م: لیژنه‌یه‌ك له‌ دادگاكانی تێهه‌ڵچوونه‌وه‌ كه‌ له‌ مادده‌ (14)ی یاسای ده‌سه‌ڵاتی دادوه‌ری ژماره‌ (33)ی ساڵی 2007 دا هاتووه‌ له‌ سه‌رۆكی دادگای تێهه‌ڵچوونه‌وه‌و ئه‌ندامیه‌تی دوو له‌ دادوه‌رانی بۆ هه‌ر یه‌ك له‌ دادگاكانی تێهه‌ڵچوونه‌وه‌ پێك ده‌هێنرێ بۆ ته‌ماشاكردنی داواكاری قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌و بڕیاره‌كانیشی شایانی تانوت لێدانن له‌به‌رده‌م ده‌سته‌ی گشتی دادگای پێداچوونه‌وه‌ (التمییز). دووه‌م: دادگاكانی تێهه‌ڵچوونه‌وه‌ له‌ شوێنی نیشته‌جێی داواكاری قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ یان شوێنی گلدانه‌وه‌ یان گرتن یان حوكمدان تایبه‌تمه‌نده‌ به‌ ته‌ماشاكردنی داواكاری قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌.

مادده‌ی پێنجه‌م: یه‌كه‌م: قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌و ئازارو ناخۆشیانه‌ ده‌خه‌مڵێرێ كه‌ زیان پێكه‌وتوو تووشی هاتووه‌ و ئه‌وه‌ی كه‌ كاری له‌ ناوبانگ یان پێگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی یان وه‌زیفی كردووه‌. دووه‌م: قه‌ره‌بووی ماددی له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌وه‌ی له‌ ده‌ستی چووه‌و ئه‌و زیانه‌ی له‌ ماوه‌ی گلدانه‌وه‌ یان گرتن یان حوكمدانه‌كه‌ی ده‌خه‌مڵێندرێ. سێیه‌م: پێویست له‌سه‌ر ئه‌نجومه‌نی دادوه‌ریی بڕیاره‌كانی حوكمدان به‌بێ تاوانی (براءه‌) و ئازاد كردنی ئه‌و كه‌سه‌ی بێتاوانی ده‌سه‌لمێندرێ یان ئازاد ده‌كرێت له‌ دوو رۆژنامه‌ی رۆژانه‌ی هه‌رێمدا بڵاوبكاته‌وه‌.

مادده‌ی سێیه‌م: 1-وه‌زیر سه‌رۆكی باڵای وه‌زاره‌ته‌ و به‌رپرسیاره‌ له‌ رێنوێنی كردنی له‌ كاره‌كانیدا و له‌سه‌رپه‌رشتی و چاوردێری كردنی چالاكی یه‌كانیدا و له‌ویشه‌وه‌ ئه‌و رێنمایی وبڕیار و فرمانانه‌ ده‌رده‌چن كه‌ په‌یوه‌ندی یان به‌ ئه‌ركه‌كانی وه‌زاره‌ت و دام وده‌زگاكانی و گشت كاروباره‌ ئیداری و دارایی رێك و پێكی هونه‌ری یه‌وه‌ له‌ چوارچێوه‌ی حوكمی یاساوپێره‌ودا هه‌یه‌ له‌به‌رامبه‌ر ئه‌نجومه‌نی وه‌زیراندا به‌ سیفه‌تی ئه‌ندامێكی هاوبه‌شێتی به‌رپرسیاره‌و بۆی هه‌یه‌ هه‌ندێ له‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانی خۆی به‌ بریكار و به‌ڕێوه‌یه‌ری گشتی یه‌ وهه‌ر كه‌سێ خۆی په‌سه‌ندی ده‌كا بسپێرێ. 2-بریكار به‌رپرسیاره‌ له‌ جێ به‌جێ كردنی سیاسه‌تی وه‌زاره‌ت و نه‌خشه‌ بۆ كێشانی هێنده‌ی په‌یوه‌ندی به‌و تایبه‌تكاری یانه‌وه‌ هه‌بێ كه‌ وه‌زیر پێیانی ده‌سپێرێ.

مادده‌ی بیسته‌م: له‌ باره‌گای یه‌كێتی لیژنه‌یه‌ك پێك دێ به‌ سرۆكایه‌تی دادوه‌رێك كه‌ سه‌رۆكی دادگای تێهه‌ڵچوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیدار ده‌بێ و ئه‌ندامیه‌تی نوێنه‌ری وه‌زاره‌تی ناوخۆ و داریی و ئابووری و پیشه‌سازی و ووزه‌ و نوێنه‌رێكی یه‌كێتی بۆ ساغ كردنه‌وه‌ی دروستی هه‌ڵبژاردن و بریاره‌كانیش بنبڕ ده‌بن.

مادده‌ی سێیه‌م: ئه‌گه‌ر ماڵه‌ ده‌ست به‌سه‌رداگیراوه‌كه‌ خانووبه‌ره‌ بووبێ و به‌ (تجاوز) له‌سه‌ر زه‌وی وزارێك كرابێ كه‌ موڵكی ده‌وڵه‌ت یا شاره‌وانی بووبێ و له‌كاتی دروستكردنیدا یا دواتر به‌ربه‌موڵك كردن كه‌وتبێ و خاوه‌نه‌ ئه‌سڵیه‌كه‌ی مه‌رجه‌كانی به‌ موڵك كردنی تێدا بن یاكه‌لاوه‌ی تری له‌و بابه‌ته‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا كرابن به‌ موڵكی ئه‌وانه‌ی وه‌ك ئه‌ون ئه‌وا ئه‌و ڕووپێو (مساحه‌)یه‌ی (تجاوز)ی كراوه‌ته‌ سه‌ر له‌ سنووری ئه‌و ڕووپێوه‌ی ماوه‌ی به‌موڵككردنی زه‌وی و زاره‌كانی میری و شاره‌وانی ده‌كرێته‌ موڵكی خاوه‌نه‌كه‌ی به‌مه‌رجێك ئه‌م خاوه‌نه‌ ئه‌سڵیه‌كه‌ی خانووبه‌ره‌كه‌ ئه‌و پاره‌ی به‌ موڵك كردنه‌ بدا به‌لایه‌نی په‌یوه‌ندار كه‌ ئه‌وانه‌ی وه‌ك ئه‌ون داویانه‌.

مادده‌ی شه‌شه‌م: ئه‌گه‌ر ماڵه‌ ده‌ست به‌سه‌رداگیراكه‌ كه‌وته‌ ده‌ست كه‌سانی تر پێش ده‌ست به‌سه‌ر داگرتنه‌كه‌ی به‌ پێی به‌ڵێنێكی نووسراو له‌لایه‌ن كه‌س وكاری خاوه‌نه‌ ئه‌سڵیه‌كه‌وه‌ و به‌ ئاگاداریی ئه‌و خاوه‌نه‌ له‌وكاره‌ی به‌ڵێنده‌ره‌كه‌ وپله‌ی خزمایه‌تی یه‌كه‌ش نیاز پاكی ئه‌و كه‌سانه‌ی تر رابگه‌یه‌نێ (تصرف) كردنی كڕیاره‌كه‌ به‌ ماڵه‌كه‌ به‌ حوكمی (تصرف) كردن به‌ ئیدیعای هۆی شه‌رعی داده‌نرێ وحوكمی مادده‌ (1120)ی یاسای شارستانی عیراقی به‌سه‌ردا جێ به‌جێ ده‌كرێ و نرخی زه‌وی و بیناكه‌ به‌ پێی ڕۆژی 31/12/1990 ده‌كرێته‌ بنچینه‌ بۆ قه‌بڵاندن.

مادده‌ی یه‌كه‌م: مه‌به‌ست له‌م ده‌سته‌واژانه‌ی خواره‌وه‌ له‌ یاسایه‌دا ماناكانی به‌رامبه‌ریانه‌: هه‌رێم: هه‌رێمی كوردستانی عێراق. وه‌زاره‌ت: وه‌زارتی ناوخۆ. وه‌زیر: وه‌زیری ناوخۆ. ریكخراو: هه‌ر ریكخراوێكی كوردسانیی غه‌یره‌ حكومییه‌ كه‌ به‌رژه‌وه‌ندی گشتی به‌هانا چوون و ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ و بزاڤی مرۆڤایه‌تی له‌ خۆ گرتبێ.

مادده‌ی دووه‌م: 1-رێكخراو ده‌سته‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆی غه‌یره‌ حكومییه‌، له‌ چه‌ند كه‌سانێكی ته‌بیعی پێك هاتووه‌ وبۆ وه‌دیهانێنی ئامانجه‌كانی خۆی له‌ بواری به‌ هاناچوون و ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ و بزاڤی مرۆڤایه‌تیی له‌ هه‌رێمدا داده‌مه‌زرێ. 2-ئه‌م رێكخراوه‌ خاوه‌ن شه‌خسییه‌تی مه‌عنه‌ویی خۆیه‌تی و بۆی هه‌یه‌ له‌ پێناو وه‌دیهاێننی ئه‌و ئامانجانه‌ی ده‌قه‌كانیان له‌م یاسایه‌دا هاتووه‌ موڵكایه‌تیی موڵك و ماڵی ده‌سهه‌ڵنه‌گر و دەسهەڵگر(الاموال المنقوله‌ وغیر المنقوله‌)ی ببێ. 3-ئه‌م رێكخراوه‌ ده‌شێ، دوای وه‌رگرتنی ره‌زامه‌ندی وه‌زیر، چالاكیی مرۆڤایه‌تی خۆی له‌ ده‌ره‌وه‌ی هه‌رێمیشدا پیاده‌ بكا. 4-ئه‌م ریكخراوه‌ بۆ وه‌دیهانینی ئامانجه‌كانی خۆی نه‌بێ هه‌وڵی وه‌ده‌ست هانینی هیچ سوود و قازانجێكی ماددی نادات.

مادده‌ی سێیه‌م: ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ له‌به‌ر ده‌م دادگاكان و لایه‌نه‌ ره‌سمی و ناره‌سمییه‌كاندا ده‌بێ به‌ نوێنه‌ری رێكخراوه‌كه‌ ‌ ته‌نیا سه‌رۆكی رێكخراوه‌كه‌ خۆیه‌تی یان ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ سه‌رۆكه‌كه‌ ئه‌و نوێنه‌رایه‌تییه‌ی پێ ده‌سپێرێ.

مادده‌ی سیازده‌: ده‌سته‌واژه‌ی (وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی و كارو كاروباری كۆمه‌ڵایه‌تی) له‌هه‌ر جێگایه‌كی یاسای ژماره‌ (1)ی ساڵی (1993)و یاساگه‌لی دیكه‌دا هاتبێ، ده‌سته‌واژه‌ی (وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی) جێگای ده‌گرێته‌وه‌.

مادده‌ی پێنجه‌م: 1/ئه‌گه‌ر ماڵه‌ ده‌ست به‌سه‌رداگیراوه‌كه‌ له‌ بابه‌تی گوازراوه‌ بوو ده‌درێته‌وه‌ ده‌ستی خاوه‌نه‌ ئه‌سڵییه‌كه‌ی و ئه‌گه‌ر ماڵه‌كه‌ ئۆتۆمبیل ومه‌كینه‌ بوو به‌ ناوییه‌وه‌ تۆمار ده‌كرێته‌وه‌. "6" ئه‌م بڕگه‌یه‌ "بڕگه‌ی 8" به‌پێی بڕیاری ژماره‌ (7)ی رۆژی 31/3/1994ی ئه‌نجوومه‌نی نیشتمانیی كوردستانی عێراقه‌وه‌ خرایه‌ سه‌ر مادده‌ی دووه‌م. 2/ئه‌گه‌ر له‌به‌ر ناچوونی یا له‌ هه‌ر هۆیه‌كی تر نه‌توانرا بدرێته‌وه‌ ده‌ست خاوه‌نه‌ ئه‌سڵییه‌كه‌ی كڕیاره‌كه‌ نرخه‌كه‌ی به‌ پێی ڕۆژی 31/12/1990 له‌بڕی ده‌دا به‌و خاوه‌نه‌ ئه‌سڵییه‌ی. 2/ئه‌گه‌ر له‌به‌رناوچوونی یا له‌ هه‌ر هۆیه‌كی تر نه‌توانرا بدرێته‌وه‌ ده‌ست خاوه‌نه‌ ئه‌سڵیه‌كه‌ی كڕیاره‌كه‌ نرخه‌كه‌ی به‌ پێی ڕۆژی 31/12/1990 له‌ بڕی ده‌دا به‌و خاوه‌نه‌ ئه‌سڵییه‌ی.

مادده‌ی سێیه‌م: ئه‌گه‌ر ماڵه‌ ده‌ست به‌سه‌رداگیراوه‌كه‌ خانووبه‌ره‌ بووبێ و به‌ (تجاوز) له‌سه‌ر زه‌وی وزارێك كرابێ كه‌ موڵكی ده‌وڵه‌ت یا شاره‌وانی بووبێ و له‌كاتی دروستكردنیدا یا دواتر به‌ربه‌موڵك كردن كه‌وتبێ و خاوه‌نه‌ ئه‌سڵیه‌كه‌ی مه‌رجه‌كانی به‌ موڵك كردنی تێدا بن یاكه‌لاوه‌ی تری له‌و بابه‌ته‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا كرابن به‌ موڵكی ئه‌وانه‌ی وه‌ك ئه‌ون ئه‌وا ئه‌و ڕووپێو (مساحه‌)یه‌ی (تجاوز)ی كراوه‌ته‌ سه‌ر له‌ سنووری ئه‌و ڕووپێوه‌ی ماوه‌ی به‌موڵككردنی زه‌وی و زاره‌كانی میری و شاره‌وانی ده‌كرێته‌ موڵكی خاوه‌نه‌كه‌ی به‌مه‌رجێك ئه‌م خاوه‌نه‌ ئه‌سڵیه‌كه‌ی خانووبه‌ره‌كه‌ ئه‌و پاره‌ی به‌ موڵك كردنه‌ بدا به‌لایه‌نی په‌یوه‌ندار كه‌ ئه‌وانه‌ی وه‌ك ئه‌ون داویانه‌.

مادده‌ی چواره‌م: بۆ دامه‌زراندنی رێكخراوه‌كه‌ مەرجە ئه‌م شه‌رتو شروتانه‌ هه‌بن: 1-ئه‌ندامانی دامه‌زرێنه‌ری رێكخراوه‌كه‌ نابێ له‌ پێنج ئه‌ندام كه‌متر بن. ئه‌مانه‌ داواكارییه‌ك پێشكه‌ش به‌ وه‌زیری ناوخۆ ده‌كه‌ن و هه‌موویان ئیمزای ده‌كه‌ن. ده‌بێ ئه‌هلییه‌تی یاساییان هه‌بێ و هاوپێچ له‌گه‌ڵ داواكه‌دا پێڕۆ‌ی ناوخۆی له‌گه‌ڵدابێ كه‌ ئه‌م به‌یاناته‌ی خواره‌وه‌ش تێدا بێ: أ-ناوی ریكخراوه‌كه‌ و مه‌به‌ستی دامه‌زراندنی رێكخراوه‌كه‌ به‌ مه‌رجێ مه‌ركه‌زی ئیداره‌كه‌ی له‌ناو هه‌رێمدا بێت. ب-ناو و نازناو و جنسییه‌ت و ته‌مه‌ن و پیشه‌ و جێگای دانیشتن و ئه‌هلییە‌تی زانستیی یه‌ك به‌ یه‌كی ئه‌ندامەکان. ج-داهاتی دارایی و سه‌رچاوه‌كانی داهاتی رێكخراوه‌كه‌. د-ئه‌و هه‌یئه‌تانه‌ی کە رێكخراوه‌كه‌ ده‌نوێنن و ئیداره‌كه‌ی ده‌گرنه‌ ئه‌ستۆ، له‌گه‌ڵ روونكردنه‌وه‌ی ئیش و كار و شێوازی به‌گه‌نكردن و كۆتایی هاتنیان. 2-ده‌بێ مه‌به‌ست له‌ دامه‌زراندنی رێكخراوه‌كە روون و ئاشكرا بێت و راگه‌یەنرابێ و له‌گه‌ڵ پێرۆی گشتیدا (النظام العام) پێچه‌وانه‌ نه‌بێ. 3-ده‌بێ رێكخراوه‌كه‌ به‌ رێگا و شێوازی مه‌شروع و به‌ پێی حوكمه‌كانی یاسا كارپێكراوه‌كانی هه‌رێم مه‌به‌سته‌كانی خۆی بپێكێ و له‌گه‌ڵ پێداویستی پێرۆی حوكمی فیدراڵیش پێچه‌وانه‌ نه‌بێ. 4-نابێ ئامانجی ئه‌وه‌ بێ كه‌ تۆوی دووبه‌ره‌كی و فه‌رق و جیاوازی له‌ نێوان نه‌ته‌وه‌ و ئایین و مه‌زه‌به‌ جۆر به‌ جۆره‌كاندا بچینێ.

مادده‌ی چوارده‌: وه‌زیر بۆی هه‌یه‌، رێنمایی پێویست بۆ ئاسانكاریی وه‌به‌ركارخستنی حوكمه‌كانی ئه‌م یاسایه‌ ده‌ربهێنێ.

مادده‌ی یازده‌م: یه‌كه‌م: ئه‌نجومه‌ن ئه‌م تایبه‌تكارییانه‌ی خواره‌وه‌ ده‌گرێته‌ ده‌ست: ا- پێكهێنانی لیژنه‌كان و ناوزه‌دكردنی سه‌رۆكه‌كانیان. ب- په‌سندكردنی بوجه‌ی ساڵانه‌. ج- ده‌رچواندنی بڕیاری زه‌بتیو، ڕه‌شكردنه‌وه‌ی ناوی ئه‌ندامه‌كان. د- دامه‌زراندنی كارمه‌ندان له‌ یه‌كێتیداو، دیاركردنی مووچه‌و، كۆتایی هێنان به‌ وه‌زیفه‌كانیان. ه- چوارچێوه‌ی سه‌ڵاحییاتی خه‌رج، بۆ سه‌رۆك داده‌نێ. و- سه‌ر په‌رشتكردنی ئیش وكاری لقه‌كانی پارێزگاكان. ز- پاراستنی موڵك وماڵی یه‌كێتیو، وه‌به‌رهێنان و په‌ره‌پێدانی. دووه‌م: ده‌شێ، له‌ ماوه‌ی (30) سی رۆژدا، كه‌ له‌ رۆژی دوای پێڕاگه‌یاندنه‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كا، له‌ دادگای پێداچوونه‌وه‌دا، تانه‌ له‌ بڕیاره‌ زه‌بتیه‌كانی ئه‌نجومه‌ن بدرێت. بڕیاری ئه‌م دادگایه‌ش بنبڕده‌ بێت.

مادده‌ی پازده‌: هه‌ر ده‌قێ پێچه‌وانه‌ی حوكمه‌كانی ئه‌م یاسایه‌ بێت، ناخرێته‌ به‌ركار.

مادده‌ی شازده‌: پێویسته‌ له‌سه‌ر ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانی هه‌رێمی كوردستان حوكمه‌كانی ئه‌م یاسایه‌ بخه‌نه‌ به‌ركار.